مرکز تخصصی وقف، نذر و زیارت
مرکز تخصصی وقف، نذر و زیارت
دانشگاه علوم اسلامی رضوی

علت اصلی گرایش انسان به وقف، از طرفی میل به ادامه زندگی و جاودانه زیستن است.

از طرف دیگر، عمر انسان محدود است و امکان پذیر نیست تا ابد زندگی کند لذا گرایش به اختراع، اکتشاف، نگارش، اختصاص دادن قسمتی از اموال به مصارف عمومی یا خاص.

نجم الدین طوسی در کتاب انفع الوسائل فی تجرید المسائل گفته است حضرت ابراهیم هنگام تجدید بنای کعبه اموالی را جهت تعمیر و ارتزاق خدمه آن اختصاص داد.

در بین پادشاهان مرسوم بوده که املاکی را برای استفاده خدمه خود در نظر می‌گرفتند که پس از فوت آنان حق استفاده به ورثه آنها منتقل می‌شد.

طبق لوح شماره ۷۲ مصر که در موزه نگهداری می‌شود مردم مصر قدیم املاکی را به خدایان و معابد و مقابر اختصاص می‌دادند تا از درآمد آنها صرف تعمیرات و اقامه مراسم مذهبی و مخارج کاهنان و خادمان گردد.

در رم قدیم، موسسات خیریه‌ای بود که فقیران و ناتوانان را نگهداری می‌کردند که بودجه آنها از محل اموالی که مردم تقدیم می‌کردند، تامین می‌شد.

تاریخ حکایت دارد که از قرنها پیش مردم نیکوکار ایران، بخشی از اموال را برای امور خیریه از قبیل تاسیس مدارس، بیمارستان ها، معابد، کمک به فقرا اختصاص می‌دادند که هنوز آثار آن در کرمان و یزد وجود دارد.

در حقوق آنگلوساکسون، نهادی به نام تراست وجود دارد که به موجب آن مالی در اختیار شخص معینی می‌گذارند تا عواید آن را صرف دیگران کند.

شخص صاحب اختیار را امین یا وصی و استفاده کننده را مستفید یا مستحق می‌نامند. امین حق انتقال مال به دیگری  و استفاده شخصی از آن را ندارد.

در نظام کلیسا، نهادی وجود دارد که مخصوص کلیسا است و دارایی آن به تملک مدیر موسسه در نمی‌آید و عواید مال صرف امور کلیسا می‌شود.

در آلمان، برزیل و فرانسه هم نظامی وجود دارد که شبیه به وقف بر اولاد است.

وقف از همان صدر اسلام وجود داشت.

طبق نقل دکتر محمد عبیدالکبیسی، در کتاب مغازی واقدی آمده است که نخستین موقوفه در اسلام موقوفه مخیریق بوده است.

مخیریق بها سلام بن مشکم مردی از احبار یهود مدینه بود که در سال سوم هجرت به همراه پیامبر (ص) به قصد حرکت در سوی جنگ احد حرکت نمود و اعلام کرد چنانچه مراجعت نکردم، اموالم در اختیار پیامبر (ص) باشد تا طبق دستورات خدایش عمل کند.

این مرد در جنگ احد کشته شد و به دستور پیامبر در کنار قبرستان مسلمین دفن گردید و اموالش در اختیار پیامبر (ص) که از آن جمله حوالیما سبعه بود که بعدها به حوالیما النبی معروف شد.

این باغ های هفتگانه عبارتند از: صافیه، برقه، میثب، اعواف، مشربه ام ابراهیم و حسنی، علاوه بر اینها قلاع ثلاثه (کتیبه، طبخ و سلالم) از طرف پیامبر وقف شد و به نقل از کتاب احکام وقف در شریعت اسلام فدک و ثلث و ادالقری از طرف پیامبر وقف گردید.

حضرت علی (ع) چشمه هایی را خود دائر نمود و سپس آنها را وقف فقرا و ابن السبیل می‌نمود.

در دوران بنی امیه و بنی عباس، وقف گسترش پیدا کرد و موقوفاتی برای تاسیس مراکز علم و تامین زندگی محصلین و مدرسین و خدام و ایجاد مساجد و کتابخانه‌ها در نظر گرفته شد. بعدها برای اداره موقوفات، دیوان اوقاف ایجاد شد.

در دولت عثمانی در سالهای ۱۲۷۴ و ۱۲۸۰ و ۱۲۷۸ ه ق قوانینی برای اداره کردن اوقاف تصویب شد و قلمرو اوقاف وسعت یافت که می‌تواند منشا قوانین بعدی به حساب آید.