مرکز تخصصی وقف، نذر و زیارت
مرکز تخصصی وقف، نذر و زیارت
دانشگاه علوم اسلامی رضوی

طومار عضدالملک

طومار عضدالملک، سند ارزشمند دیگری مربوط به دوره ی قاجار است که به دستور میرزا محمدحسین قزوینی، ملقّب به عضدالملک، در سال ۱۲۷۳ قمری تهیه و تنظیم شده است. این سند نیز سیاهه‌ ای از موقوفات خاصه و مطلقه ی آستان قدس رضوی، به تفکیک هر شهرستان است. میرزا محمدحسین قزوینی، پسر میرزا فضل ‌الله حسینی، معروف به صدر دیوان‌ خانه، از سال ۱۲۶۷ تا ۱۲۷۰ قمری، وزیرمختار ایران در روسیه بود. در سال ۱۲۷۰ قمری به عضدالملک ملقّب گردید و به سِمَت وزارت وظایف و اوقاف منصوب شد.
عضدالملک، از ماه رجب ۱۲۷۲ قمری به جای میرزا فضل ‌الله وزیرنظام (برادر بزرگ ‌ترِ میرزا آقاخان نوریِ صدر اعظم)، متولّی ‌باشی آستان قدس رضوی شد و تا ماه صفر ۱۲۷۸ قمری در این سِمَت باقی ماند. وی در این فاصله ی زمانی (یعنی از سال ۱۲۷۳ به بعد)، طوماری فراهم آورد که بعدها به طومار عضدالملک معروف شد.
عضدالملک، علاوه بر این، خدمات ارزنده ‌ای به آستان قدس رضوی کرد که از جمله ی آن ‌ها می ‌توان به این موارد اشاره کرد: تهیه ی دری از طلا برای حرم رضوی؛ احداث مهمان‌ خانه ‌ای جدید برای زوّار محتاج در جوار مهمانسرای حضرتی؛ اتمام طلاکاری ایوان صحن نو؛ اختصاص دادن موقوفاتی از مایملک خود به آستان قدس رضوی؛ از جمله، وقفِ مزرعه ی حسین‌آباد در بلوک میان ولایت مشهد، برای مصرف روضه‌خوانی حضرت سیدالشهدا علیه‌السلام.
طومار عضدالملک که اصل آن دارای نُه متر و دَه سانتی‌متر طول و ۴۴ سانتی‌متر عرض می‌باشد، مهم‌ترین سند برای شناسایی و حفظ موقوفات آستان قدس رضوی به شمار می‌آید. این طومار، دربردارنده ی اسامی جمیع املاک، خانات، حمام‌ها و مستغلات وقفی آستان قدس رضوی به صورت تفصیلی است که به مُهر فُقَها و مجتهدان و رجال و اعیان خراسان و کارگزاران آستان قدس رضوی ممهور شده و حتی ناصرالدین شاه نیز آن را مُهر نموده است.
طومار فوق، چند سال پس از اتمام فتنه ی چهارساله ی حسن‌خان سالار (از ۱۲۶۲ تا ۱۲۶۶ قمری) تهیه شده است. فتنه‌ای که طی آن، عمده ی جواهرات و زرینه و سیمینه ی حرم و حتی بعضی از املاک آستان قدس رضوی، غارت شد. به همین سبب، نخستین متولّی آستان قدس رضوی پس از فتنه ی سالار، یعنی عبدالباقی منجم‌باشی، در سال ۱۲۶۸ قمری دستور داد که از وقف‌نامه‌های موجود در آستان قدس رضوی، سوادبرداری کنند. حاصل این اقدام، فراهم آمدن سندی است با عنوان ((کتابچه ی موقوفات آستان قدس رضوی)). به این ترتیب، پس از تلاش منجم‌باشی بود که عضدالملک، طومار موسوم به عضدالملک را در سال ۱۲۷۳ قمری فراهم آورد. این طومار از مهم‌ترین تلاش‌های تاریخی در جهت صیانت، حراست و حفظ موقوفات آستان قدس رضوی به شمار می‌رود.


دیدگاه کاربران

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *